Bhamini vilasah-35

भामिनीविलासः-३५

वडवानलकालकूटवन्मकरव्यालगणैस्सहैधितः ।

रजनीरमणो भवेनृणां न कथं प्राणवियोगकारणम् ॥ १४१ ॥

अन्वयः : वडवानल-कालकूटवत्-मकर-व्यालगणैः सह एधितः रजनीरमणः नृणां प्राणवियोगकारणं कथं न भवेत् ।

How will the moon which grew up along with vadava fire, kalakuta poison, crocodiles and snakes not become a cause for death of people? [ Having grown up with bad elements in the milky ocean it is no wonder if moon is considered by love-sick people as scourge.]

लभ्येत पुण्यैर्गृहिणी मनोज्ञा तया सुपुत्राः परितः पवित्राः ।

स्फीतं यशस्तैः समुदेति नित्यं तेनास्य नित्यः खलु नाकलोकः ॥ १४२ ॥

अन्वयः : पुण्यैः मनोज्ञा गृहिणी लभ्येत; तया परितः पवित्राः सुपुत्राः; तैः स्फीतं यशः समुदेति; तेन अस्य नाकलोकः नित्यः खलु ।

As a result of good deeds done in the past birth, one gets a charming wife; through her are got sons of good character around; through them is got expanding fame; through fame eternal heaven is obtained.

प्रभुरपि याचितुकामो भजते वामोरु लाघवं सहसा ।

यदहं त्वयाधरार्थी सपदि विमुख्या निराशतां नीतः ॥ १४३ ॥

अन्वयः : वामोरु! प्रभुः अपि याचितुकामः सहसा लाघवं भजते; यत् अधरार्थी अहं विमुख्या त्वया निराशतां नीतः ।  

Lady of handsome thighs! Even a lord becomes suddenly small when he wants to ask for something. I have become despondent as you, being ill disposed, have refused my request for a kiss.      

जलकुम्भमुम्भितरसं सपदि सरस्याः समानयन्त्यास्ते ।

तटकुञ्जगूढसुरतं भगवानेको मनोभवो वेद ॥ १४४ ॥

उम्भितरसं जलकुम्भं सरस्याः समानयन्त्याः ते सपदि तटकुञ्जगूढसुरतं भगवान् मनोभवः एकः वेद ।

While bringing from the pond the water-pot filled with water, your secret dalliance in the shrubs of banks (of the pond) is known only to Lord Cupid.

त्वमिव पथिकः प्रियो मे विटपिस्तोमेषु गमयति क्लेशान् ।

किमितोऽन्यत् कुशलं मे संप्रति यत्पान्थ जीवामि ॥ १४५ ॥

अन्वयः : पान्थ! मे प्रियः त्वम् इव पथिकः (भूत्वा) विटपिस्तोमेषु क्लेशान् गमयति । जीवामि (इति) यत् इतः अन्यत् किं कुशलम्?

Traveller! like you, my loving  husband goes through hardship (spending time) in groves of trees. What else can be said of my welfare other than that I am alive? [A housewife replies to a traveller when asked about her welfare. Is it suggestive of her being available? Only the poet knows.] 

“किमिति कृशासि कृशोदरि?” “किं तव परकीयवृत्तान्तैः?” ।

“कथय तथापि मुदे मम” “कथयिष्यति पान्थ तव जाया” ॥ १४६ ॥

अन्वयः : “कृशोदरि! किम् इति कृशा असि?” “परकीयवृत्तान्तैः तव किम्?” “तथा अपि मम मुदे कथय” “ पान्थ! तव जाया कथयिष्यति” ।

“Lady with slender middle! Why are you so lean?” “How do other’s matters concern you?” “Even then, tell me for my amusement.” Traveller! Your wife will tell you.” [It is a conversation between a traveler and a housewife. She implies that she is lean for the same reason that the traveller’s wife would be lean, namely separation from her husband.]

तुलामनालोक्य निजामखर्वं गौराङ्गि गर्वं न कदापि कुर्याः ।

लसन्ति नानाफलभारवत्यो लताः कियत्यो गहनान्तरेषु ॥ १४७ ॥

अन्वयः : गौराङ्गि! निजां तुलाम् अनालोक्य कदा अपि अखर्वं गर्वं न कुर्याः । गहनान्तरेषु कियत्यः नानाफलभारवत्यः लताः लसन्ति!

Lady of fair complexion! Without comparing yourself (with others) do not show excessive haughtiness. How many are the trees heavily laden with fruits that are there in deep forests! [Do not be proud of your physical endowments. There are many like you even in remote places.]

इयमुल्लसिता मुखस्य शोभा परिफुल्लं नयनाम्बुजद्वयं ते ।

जलदादिमयं जगद्वितन्वन् कलितः क्वापि किमालि नीलमेघः ॥ १४८ ॥

अन्वयः : आलि! ते मुखस्य इयं शोभा उल्लसिता, नयनाम्बुजद्वयं परिफुल्लम् । जगत् जलद-आदि-मयं वितन्वन् नीलमेघः क्व अपि कलितः किम्?

Dear friend! The luster of your face has blossomed; your lotus-like eyes have opened up. Has the dark-cloud-coloured Krishna appeared rendering the world to be full of clouds? [With the appearence of cloud-like Krishna on the scene there is his dark luster all around and his sweetheart’s face has brightened.]  

आसायं सलिलान्तः सवितारमुपास्य सादरं तपसा ।

अधुनाब्जेन मनाक् तव मानिनि तुलना मुखस्यापि ॥ १४८ ॥

अन्वयः : मानिनि! आसायं सलिलान्तः सादरं तपसा सवितारमुपास्य अधुना अब्जेन तव मुखस्य तुलना मनाक् अपि (लब्धा) ।

Lady of self respect! After devotedly worshipping the sun staying under water since evening the lotus has now attained a bit of comparability with your face. [Lotus has to do penance under water to attain comparability with her face!]

अयि मन्दस्मितमधुरं वदनं तन्वङ्गि यदि मनाक् कुरुषे ।

अधुनैव कलय शमितं राकारमणस्य हन्त साम्राज्यम् ॥ १५० ॥

अन्वयः : अयि तन्वङ्गि! यदि वदनं मन्दस्मितमधुरं मनाक् कुरुषे, अधुना एव, हन्त, राकारमणस्य साम्राज्यं शमितं कलय ।

Dear lady of slender limbs! If you make your face pleasant even a bit by a smile, alas, you may take it for granted that the suzerainty of the moon (over pleasantness) gets doused. 
- - - - 

Bhamini vilasah-34

भामिनीविलासः-३४

मृणालमन्दानिलचन्दनानां उशीरशैवालकुशेशयानाम् ।

वियोगदूरीकृतचेतनानां विनैव शैत्यं भवति प्रतीतिः ॥ १३४ ॥

अन्वयः : वियोग-दूरीकृत-चेतनानां मृणाल-मन्दानिल-चन्दनानाम् उशीर-शैवाल-कुशेशयानां शैत्यं विना प्रतीतिः एव भवति ।

For those whose minds are far off from their physical presence on account of separation (from their beloved) the cool of the lotus-stalk, breeze, chandana, khas root, moss and lotus is merely a belief without their being cool. [These materials are supposed to provide relief from the heat experienced by separated lovers and the poet says that they do not provide any relief but it is only a belief.]

विबोधयन् करस्पर्शैः पद्मिनीं मुद्रिताननाम् ।

परिपूर्णोऽनुरागेण प्रातर्जयति भास्करः ॥ १३५ ॥

अन्वयः : प्रातः भास्करः अनुरागेण परिपूर्णः   करस्पर्शैः मुद्रित-आननां पद्मिनीं विबोधयन् जयति ।

In the morning, the sun is in all his glory as he, filled with redness (love), wakes up by the touch of his rays (hand), the lotus (Padmini lady) which had its face closed. [The poet using words of double meaning cleverly conjures up a parallel of a lover tenderly waking up his beloved- a lady belonging to padmini category- who has slept after an amorous night.]

आनम्य वल्गुवचनैर्विनिवारितेऽपि

रोषात् प्रयातुमुदिते मयि दूरदेशम् ।

बाला कराङ्गुलिनिदेशवशंवदेन

क्रीडाबिडालशिशुनाशु रुरोध मार्गम् ॥ १३६ ॥

अन्वयः : आनम्य वल्गु-वचनैः विनिवारिते अपि मयि दूरदेशं प्रयातुम् उदिते, बाला रोषात् कराङ्गुलि-निदेश-वशंवदेन क्रीडा-बिडाल-शिशुना मार्गं रुरोध ।

When I started to leave for the distant country, despite having been dissuaded by her, bent low and with tender words, my angry young lady blocked my way by the crossing of the pet kitten (across the path) which she could command by her fingers. [ If a kitten crosses ones way it is considered a bad omen and one may not proceed on ones journey.]

अभूदप्रत्यूहः कुसुमशरकोदण्डमहिमा

विलीनो लोकानां सह नयनतापोऽपि तिमिरैः ।

तवास्मिन् पीयूषं किरति परितस्तन्वि वदने

कुतो हेतोः श्वेतो विधुरयमुदेति प्रतिदिनम् ॥ १३७ ॥

अन्वयः : तन्वि! तव अस्मिन् वदने परितः पीयूषं किरति, कुसुमशर-कोदण्ड-महिमा अप्रत्यूहः अभूत्, तिमिरैः सह लोकानां नयनतापः अपि विलीनः । अयं श्वेतः विधुः प्रतिदिनं कुतः हेतोः उदेति?

Lady of slender limbs! While this face of yours spreads ambrosia all around, the power of cupid, who has arrows of flowers is without any impediment and the heat experienced in the eyes by people has vanished along with darkness. Why does this white moon rise everyday? [Your face has taken over the functions of the moon and the presence of moon is not required!]

विनैव शस्त्रं हृदयानि यूनां विवेकभाजामपि दारयन्त्यः ।

अनल्पमायामयवल्गुलीलाः जयन्ति नीलाब्जदलायताक्ष्याः ॥ १३८ ॥

अन्वयः : नीलाब्ज-दल-आयताक्ष्याः अनल्प-मायामय-वल्गु-लीलाः विवेकभाजाम् यूनाम् अपि हृदयानि शस्त्रं विना एव दारयन्त्यः जयन्ति ।

The plentiful, bewitching, lovely and playful acts of the lady whose eyes are large like blue lotuses flourish piercing the hearts of even the wise youth   without the use of any weapon.

यदवधि विलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रवदनायाः ।

दहनं विनैव तदवधि यूनां हृदयानि दह्यन्ते ॥ १३९ ॥

अन्वयः : यदवधि चन्द्रवदनायाः विलासभवनं यौवनम् उदियाय तदवधि दहनं विना एव यूनां हृदयानि दह्यन्ते ।

Ever since youth, the abode of gaiety, appeared in the moon-faced girl the hearts of young men are burning without any fire.

न मिश्रयति लोचने सहसितं न संभाषते

कथासु तव किञ्च सा विरचयत्यरालां भ्रुवम् ।

विपक्षसुदृशः कथामिति निवेदयन्त्या पुरः

प्रियस्य शिथिलीकृतः स्वविषयेऽनुरागग्रहः ॥ १४० ॥

अन्वयः : “तव कथासु सा लोचने न मिश्रयति, सहसितं न संभाषते,  किं च अरालां भ्रुवं विरचयति” इति विपक्षसुदृशः कथां प्रियस्य पुरः निवेदयन्त्याः (प्रियस्य) स्वविषये अनुरागः शिथिलीकृतः ।

  

 When a lady spoke about her rival to her lover thus, “While you are being talked about she does not meet the eye, she does not speak with a smile, and she sports a frown on her eye-brows”, her lover’s hold of love on the lady got loosened. [It had the effect opposite to what she intended!]

- - - - 

Bhamini vilasah-33

भामिनीविलासः-३३

जनमोहकरं तवालि मन्ये चिकुराकारमिदं वनान्धकारम् ।

वदनेन्दुरुचामिहाप्रचारादिव तन्वङ्गि नितान्तकान्तिकान्तम् ॥ १२२ ॥

अन्वयः: आलि! तन्वङ्गि! तव चिकुराकारम् इदं वनान्धकारम् इह (तव) वदनेन्दुरुचाम् अप्रचारात् इव नितान्तकान्तिकान्तम् इति मन्ये ।

Dear friend of slender limbs! I consider that the darkness of forest which has assumed the shape of your hair on the head is so enchanting and brilliant as though because the radiance of your moon-face has not entered there. [ As आलि is generally a form of addressing a female by a female friend, it is to be believed that this is said by a woman. As the luster of the moon-like face has no way of entering the forest of hair on the head, the darkness of hair is all the more enchanting.]

दिवानिशं वारिणि कण्ठदघ्ने दिवाकराराधनमाचरन्ती ।

वक्षोजतायै किमु पक्ष्मलाक्ष्याः तपश्चरत्यम्बुजपङ्क्तिरेषा ॥ १२३ ॥

अन्वयः : एषा अम्बुज-पङ्क्तिः दिवानिशं कण्ठदघ्ने वारिणि दिवाकर-आराधनम् आचरन्ती पक्ष्मलाक्ष्याः वक्षोजतायै तपः चरति किमु?

Does this row of lotuses performing the worship of the sun in water which reaches to the necks (of lotuses) do penance in order to attain the status of the breasts of the lady of dense eye-lashes?

वियोगवह्निकुण्डेऽस्मिन् हृदये ते वियोगिनि ।

प्रियसङ्गसुखायैव मुक्ताहारस्तपस्यति ॥ १२४ ॥

अन्वयः : वियोगिनि! ते मुक्ताहारः अस्मिन् (ते) वियोग-वह्नि-कुण्डे हृदये प्रिय-सङ्ग-सुखाय एव तपस्यति ।

Dear love-sick lady! Your necklace of pearls does penance over the fireplace of separation, which is in the form of your heart, only for the happiness of union with your lover.

  

निधिं लावण्यानां तव खलु मुखं निर्मितवतो

महामोहं मन्ये सरसिरुहसूनोरुपचितम् ।

उपेक्ष्य त्वां यस्माद्विधुमयमकस्मादिह कृती

कलाहीनं दीनं विकल इव राजानमकरोत् ॥ १२५ ॥

अन्वयः : तव लावण्यानां निधिं मुखं निर्मितवतः सरसिरुहसूनोः महामोहम् उपचितम् (इति) मन्ये, यस्मात् अयं कृती त्वाम् अकस्मात् उपेक्ष्य विकलः इव इह कलाहीनं दीनं विधुं राजानम् अकरोत् ।

I believe that lotus-born Brahma, who created your face which is a treasure of all that is beautiful, was affected by a great delusion when he the successful creator like a depraved person made the artless lowly moon the king (राजन् also means moon) neglecting you needlessly.

स्तनान्तर्गतमाणिक्यवपुर्बहिरुपागतम् ।

मनोऽनुरागि ते तन्वि मन्ये वल्लभमीक्षितुम् ॥ १२६ ॥

अन्वयः : तन्वि! ते अनुरागि मनः वल्लभम् ईक्षितुं स्तन-अन्तर्गत-माणिक्य-वपुः बहिः उपागतम् (इति) मन्ये ।

Lady of slender limbs! Your devoted mind has come out in the form of the gem between the breasts in order to see your beloved.

जगदन्तरममृतमयैरंशुभिरापूरयन्नितराम् ।

उदयति वदनव्याजात् किमु राजा हरिणशावनयनायाः ॥ १२७ ॥

 अन्वयः : राजा जगदन्तरम् अमृतमयैः अंशुभिः नितराम् आपूरयन् हरिण-शाव-नयनायाः वदनव्याजात् उदयति किमु?

Does the moon rise in the guise of the face of the doe-eyed lady, completely filling up the space all round with its rays full of ambrosia? [When the lady appears it is like a moon-rise.]

तिमिरशारदचन्दिरचन्द्रिकाः कमलविद्रुमचम्पककोरकाः ।

यदि मिलन्ति कदापि तदाननं खलु तदा कलया तुलयामहे ॥ १२८ ॥

अन्वयः : तिमिर-शारद-चन्दिर-चन्द्रिकाः कमल-विद्रुम-चम्पककोरकाः यदि कदा अपि मिलन्ति तदा तदाननं कलया तुलयामहे खलु ।

If darkness, the moonlight of autumnal moon, lotus, coral gem, the sprout of champak tree came together then indeed can her face be partly compared. [ her dark hair, her glowing charm, her face, her red lips and her teeth compare with the things mentioned.]

प्रिये विषादं जहिहीति वाचं प्रिये सरागं वदति प्रियायाः ।

वारामुदारा विजगाल धारा विलोचनाभ्यां मनसश्च मानः ॥ १२९ ॥

अन्वयः : “प्रिये! विषादं जहिहि” इति वाचं प्रिये सरागं प्रियायाः वदति (सति), (तस्याः) विलोचनाभ्यां वाराम् उदारा धारा मनसः मानः च विजगाल ।

While the lover spoke with love the words, “Dear! Do not grieve,”  streams of tears slipped away from her eyes liberally and her anger born out of jealousy also slipped away from her mind.  

राज्याभिषेकमाज्ञाय शम्बरासुरवैरिणः ।

सुधाभिर्जगतीमध्यं लिम्पतीव सुधाकरः ॥ १३० ॥

अन्वयः : सुधाकरः शम्बरासुरवैरिणः राज्याभिषेकम् आज्ञाय सुधाभिः जगतीमध्यं लिम्पति इव (दृश्यते) ।

The moon seems to be painting the whole world with lime learning that cupid is being coronated. [ Moon-light stimulates romance.]

आननं मृगशाव्क्ष्या वीक्ष्य लोलालकावृतम् ।

भ्रमद्भ्रमरसम्भारं स्मरामि सरसीरुहम् ॥ १३१ ॥

अन्वयः : मृगशावाक्ष्याः लोल-अलक-आवृतम् आननं वीक्ष्य भ्रमद्-भ्रमर-सम्भारं सरसीरुहं स्मरामि ।

Seeing her face covered by the wandering fore locks of hair, I am reminded of the lotus with an assembly of hovering bumble-bees.

यान्ती गुरुजनैः साकं स्मयमानाननाम्बुजा ।

तिर्यग्ग्रीवं यदद्राक्षीत् तन्निषप्त्राकरोज्जगत् ॥ १३२ ॥

अन्वयः : गुरुजनैः साकं यान्ती स्मयमान-आनन-अम्बुजा तिर्यक् ग्रीवं अद्राक्षीत् (इति) यत् तत् जगत् निषप्त्रा-अकरोत् ।

When she, departing with her elders, turned back her lotus-like face smilingly, the whole world was greatly hurt. [She must have looked back at her lover and the lover imagines that the whole world is hurt by that glance.]

नयनानि वहन्तु खञ्जनानामिह नानाविधमङ्गभङ्गभाग्यम् ।

सदृशं कथमाननं सुशोभं सुदृशो भङ्गुरसम्पदाम्बुजेन ॥ १३३ ॥

अन्वयः : इह नयनानि खञ्जनानां नानाविधम् अङ्गभङ्गभाग्यं वहन्तु । सुदृशः सुशोभम् आननं भङ्गुरसम्पदा अम्बुजेन कथं सदृशम्?

Let the eyes carry similarity with the wagtails endowed with variegated bodily postures. How can the charming face of the good-looking lady be compared to the lotus whose grace is temporary? [Possibly it could be interpreted as follows: A lotus could only be compared to the face of a lady so long as wagtails which resemble the flirting glances of the lady are around the lotus.]   

- - - - 

Bhamini vilasah-32

भामिनीविलासः-३२

नेत्राभिरामं रामाया वदनं वीक्ष्य तत्क्षणम् ।

सरोजं चन्द्रबिम्बं वेत्यखिलाः समशेरत ॥ ११५ ॥

अन्वयः : अखिलाः नेत्राभिरामं रामायाः वदनं वीक्ष्य तत्क्षणं सरोजं चन्द्रबिम्बं वा इति समशेरत ।

Looking at the beautiful face of the charming lady, all got a doubt if it was a lotus or the orb of the moon.

कनकद्रवकान्तिकान्तया मिलितं राममुदीक्ष्य कान्तया ।

चपलायुतवारिदभ्रमात् ननृते चातकपोतकैर्वने ॥ ११६ ॥

अन्वयः : कनकद्रव-कान्ति-कान्तया कान्तया मिलितं रामम् उदीक्ष्य वने चातकपोतकैः चपला-युत-वारिद-भ्रमात् ननृते ।

Looking at Rama who was meeting his beloved (Sita) who had the luster of liquid gold, the young cataka birds danced mistaking them to be a cloud with lightening. [Rama is dark like cloud while Sita has the luster of lightening. Seeing them together Cataka birds mistook that cloud with lightening had appeared.]

वनितेति वदन्त्येतां लोकाः सर्वे वदन्तु ते ।

यूनां परिणता सेयं तपस्येति मतं मम ॥ ११७ ॥

अन्वयः : सर्वे लोकाः एतां वनिता इति वदन्ति । ते वदन्तु । सा इयं यूनां परिणता तपस्या इति मम मतम् ।

All people call her a woman. Let them call so. In my view she is the fulfillment of all penances undertaken by the youth!

स्मयमानाननां तत्र तां विलोक्य विलासिनीम् ।

चकोराश्चञ्चरीकाश्च मुदं परतरां ययुः ॥ ११८ ॥

अन्वयः: चकोराः चञ्चरीकाः च तत्र तां विलासिनीं स्मयमान-आननां विलोक्य परतरां मुदं ययुः ।

Cakora birds and bees became very happy looking at the smiling face of that playful lady there. [Cakora birds mistook the face to be moon and bees mistook it to be a full blown lotus!]

वदनकमलेन बाले स्मितसुषमालेशमादधासि यदा ।

जगदिह तदैव जाने दशार्धबाणेन विजितमिति ॥ ११९ ॥

अन्वयः : बाले! यदा वदनकमलेन स्मितसुषमालेशम् आदधासि तदा एव इह जगत् दशार्ध-बाणेन विजितम् इति जाने ।

Young lady! When you carry an element of the charms of a smile on your lotus-like face, I know that this world has been conquered by the cupid.

कालिन्दजानीरभरेऽर्धमग्ना बकाः प्रकामं कृतभूरिशब्दाः ।

ध्वान्तेन वैराद्विनिगीर्यमाणाः क्रोशन्ति मन्ये शशिनः किशोराः ॥ १२० ॥

अन्वयः : कालिन्दजा-नीर-भरे अर्धमग्नाः बकाः प्रकामं कृत-भूरि-शब्दाः वैरात् ध्वान्तेन विनिगीर्यमाणाः शशिनः किशोरा (इति) मन्ये ।

Cranes which are half immersed in the expanses of Yamuna’s waters and are making a lot of noise, I believe, are children of the moon crying for being thrown out by darkness. [ Cranes being white and Yamuna’s waters being traditionally described as dark enable the poet to draw this exaggeration.]

परस्परासङ्गसुखान्नतभ्रुवः पयोधरौ पीनतरौ बभूवतुः ।

तयोरमृष्यनयमुन्नतिं परामवैमि मध्यः स्तनिमानमेति ॥ १२१ ॥

अन्वयः : नतभ्रुवः पयोधरौ परस्परासङ्घसुखात् पीनतरौ बभूवतुः । तयोः नयम् उन्नतिम् अमृष्यन् मध्यः स्तनिमानम् एति (इति) अवैमि ।

The breasts of the lady with bent eye-brows became larger due to their happy mutual togetherness. I think her waist has thinned down being unable to tolerate the manner and exaltedness of them (breasts).
- - - - 

Bhamini vilasah-31

भामिनीविलासः-३१

यथा लतायाः स्तबकानतायाः स्तनावनम्रे नितरां समासि ।

तथा लता पल्लविनी सगर्वे शोणाधरायाः सदृशी तवापि ॥ १०७ ॥

अन्वयः : स्तनावनम्रे! यथा स्तबक-आनतायाः लतायाः नितरां समा असि, तथा, सगर्वे!, पल्लविनी लता अपि शोण-अधरायाः तव सदृशी ।

Lady bent low with the weight of breasts! Just as you are very much equal to the creeper which is bent low due to the weight of clusters of flowers, proud lady! the creeper with new shoots is similar to you whose lips are red. [Red lips are like new shoots and breasts are like clusters of flowers of the creeper.]

इदं लताभिः स्तबकानताभिः मनोहरं हन्त वनान्तरालम् ।

सदैव सेव्यं स्तनभारवत्यो न चेद्युवत्यो हृदयं हरेयुः ॥ १०८ ॥

अन्वयः : स्तनभारवत्यः युवत्यः हृदयं न हरेयुः चेत्, स्तबकानताभिः लताभिः मनोहरम् इदं वनान्तरालं सदा एव सेव्यं (भवेत्) ।

Had it not been that young women with heavy breasts steal (our) hearts, this forest area charming with creepers bent low by the flower-clusters would have been enjoyable all the time. [The creepers bent low with flower clusters remind the poet of young women who steal hearts.]

सा मदागमनबृंहिततोषा जागरेण गमिताखिलदोषा ।

बोधितापि बुबुधे मधुपैर्न प्रातराननसौरभलुब्धैः ॥ १०९ ॥

अन्वयः : मद्-आगमन-बृंहित-तोषा सा जागरेण गमित-अखिल-दोषा आनन-सौरभ-लुब्धैः मधुपैः बोधिता अपि न बुबुधे ।

The lady whose joy expanded with my arrival and by staying awake (with me) whose faults were gone, did not wake up in the morning even by the (sound) of bumble bees which were buzzing around her face attracted by the fragrance of her face. [The lady slept soundly after having had a pleasant time with her lover.]     

अविचिन्त्यशक्तिविभवेन सुन्दरि प्रथितस्य शंबररिपोः प्रभावतः ।

विधुभावमञ्चतितमां तवाननं नयने सरोजदलनिर्विशेषताम् ॥ ११० ॥

अन्वयः : सुन्दरि! अविचिन्त्यशक्तिविभवेन प्रथितस्य शंबररिपोः प्रभावतः तव आननं विधुभावम् अञ्चतितमाम् ; तव नयने सरोजदलनिर्विशेषताम् (अञ्चतितमाम् )।

Charming lady! Because of the might of Cupid who is known for his unimaginable power, your face has remarkably assumed the shape of moon and your eyes have attained identity with the petals of lotus. [You could interpret that youth of the lady or the love-struck nature of the beholder or both were responsible for such an effect.]

मीनवती नयनाभ्यां करचरणाभ्यां प्रफुल्लकमलवती ।

शैवलिनी च केशैः सुरसेयं सुन्दरी सरसी ॥ १११ ॥

अन्वयः : इयं सुरसा सुन्दरी नयनाभ्यां मीनवती, करचरणाभ्यां प्रफुल्लकमलवती, केशैः शैवलिनी, सरसी ।

This beautiful lady full of vivacity having fish-like eyes, having hands and feet like blossomed lotuses and her hair like a rivulet is indeed (resembling) a lake.

पान्थ मन्दमते किं वा सन्तापमनुविन्दसि ।

पयोधरं समाशास्व येन शान्तिमवाप्नुयाः ॥ ११२ ॥

अन्वयः : मन्दमते पान्थ! सन्तापं किं वा अनुविन्दसि? पयोधरं समाशास्व येन शान्तिम् अवाप्नुयाः ।

Dull headed traveler! Why do you suffer heat (grief)? Seek the cloud (breast) by which you can get solace. [The poet plays on words सन्ताप and पयोधर.]

सम्पश्यतां तामतिमात्रतन्वीं शोभाभिराभासितसर्वलोकाम् ।

सौदामिनी वा सितयामिनी वेत्येवं जनानां हृदि संशयोऽभूत् ॥ ११३ ॥

अन्वयः : शोभाभिः आभासितसर्वलोकाम् अतिमात्रतन्वीं सम्पश्यतां जनानां हृदि (इयं) सौदामिनी वा सित-यामिनी वा इति एवं संशयः अभूत् ।

Looking at this very slender lady whose radiance had lit up all around, there was a doubt in the minds of men whether she was a lightning or a white (moon-lit) night.

सपल्लवा किं नु विभाति वल्लरी सफुल्लपद्मा किमियं तु पद्मिनी ।

समुल्लसत्पाणिपदां स्मिताननामितीक्षमाणैः समलम्भि संशयः ॥ ११४ ॥

अन्वयः : इयं सपल्लवा वल्लरी किं नु विभाति, (उत) सफुल्लपद्मा पद्मिनी किम् इति संशयः समुल्लसत्-पाणि-पदां स्मिताननाम् ईक्षमाणैः समलम्भि ।

Those who looked at her who had a smiling face and playful hands and feet doubted whether she was a creeper with sprouts or a lotus plant with fully open petals.

- - - - 

Bhamini vilasah-30

भामिनीविलासः-३०

अङ्कायमानमलिके मृगनाभिपङ्कं

पङ्केरुहाक्षि वदनं तव वीक्ष्य बिभ्रत् ।

उलासपल्लवितकोमलपक्षमूलाः

चञ्चूपुटं चटुलयन्ति चिरं चकोराः ॥ ९९ ॥

अन्वयः : पङ्केरुहाक्षि! अलिके अङ्कायमानं मृग-नाभि-पङ्कं बिभ्रत् तव वदनं वीक्ष्य उल्लास-पल्लवित-कोमल-पक्षमूलाः चकोराः चच्ञ्चूपुटं चिरं चटुलयन्ति ।

O lotus-eyed lady! Looking at  your face with the forehead being marked  with the (dark) mark looking like that of a deer’s navel (in the moon), the cakora birds are  constantly flexing their beaks while their delicate roots of wings sprout as it were due to joy. [The cakora birds, which are supposed to eagerly wait for the moon’s rays mistake the dark tilaka mark on the forehead of the lady to be the mark in the moon and the face of the lady to be the moon.]

शिशिरेण यथा सरोरुहं दिवसेनामृतरश्मिमण्डलम् ।

न मनागपि तन्वि शोभते तव रोषेण तथेदमाननम् ॥ १०० ॥

अन्वयः : तन्वि! यथा सरोरुहं शिशिरेण (यथा न शोभते), अमृतरश्मिमण्डलं यथा दिवसेन न शोभते, तथा इदं तव आननं रोषेण मनाक् अपि न शोभते ।

O lady of slender limbs! Just as the lake is devoid of beauty in winter and just as the moon’s orb is devoid of beauty in the day, your face is devoid of charm when you are angry.

चलद्भृङ्गमिवाम्भोजमधीरनयनं मुखम् ।

तदीयं यदि दृश्येत कामः क्रुद्धोऽस्तु किं ततः ॥ १०१ ॥

अन्वयः : चलद्भृङ्गम् अम्भोजम् इव अधीरनयनं तदीयं मुखं यदि दृश्येत कामः क्रुद्धः अस्तु । किं ततः ?

If only her face with trembling eyes like a lotus over which a bumble bee hovers could be seen let cupid get angry, so what? [Cupid perhaps enjoys while lovers pine for each other’s company or are in each other’s company. If the lover manages to see his lover’s face only, it is neither here nor there. So cupid could get angry!]

शतकोटिकठिनचित्तः सोऽहं तस्याः सुधैकमयमूर्तेः ।

येनाकारिषि मित्रं सुविकलहृदयो विधिर्वाच्यः ॥ १०३ ॥

अन्वयः : येन शतकोटिकठिनचित्तः अहं सुधैकमयमूर्तेः तस्याः मित्रम् अकारिषि सः विधिः सुविकलहृदयः वाच्यः ।

The fate which made me, a person with an extremely hard heart, a friend of that lady who was ambrosia personified as it were, is truly heartless. [ Lamentation of a person who has wronged her lady love.]

श्यामलेनाङ्कितं बाले भाले केनापि लक्ष्मणा ।

मुखं तवान्तरासुप्तभृङ्गफुल्लाम्बुजायते ॥ १०३ ॥

अन्वयः : बाले! भाले केन अपि श्यामलेन लक्ष्मणा अङ्कितं तव मुखम् अन्तर-आसुप्त-भृङ्ग-फुल्ल-अम्बुजायते ।

Young lady! Your face with a forehead marked by a dark sign, looks like a lotus which has just opened out with a sleeping bumble-bee inside it.

अद्वितीयं रुचात्मानं मत्वा किं चन्द्र हृष्यसि ।

भूमण्डलमिदं मूढ केन वा विनिभालितम् ॥ १०४ ॥

अन्वयः : चन्द्र! अद्वितीयं रुचात्मानं मत्वा किं हृष्यसि? मूढ! इदं भूमण्डलं केन वा विनिभालितम्?

O moon! How can you rejoice by  considering yourself as a person of luster, second to none? Fool! Who indeed has seen all this world? [ My lady love is more  lustrous than you!]

नीलाञ्चलेन संवृतमाननमाभाति हरिणनयनायाः ।

प्रतिबिम्बित इव यमुनागभीरनीरान्तरेणाङ्कः ॥ १०५ ॥

अन्वयः : नीलाञ्चलेन संवृतं हरिणनयनायाः आननं यमुनागभीरनीरान्तरेण प्रतिबिम्बितः (चन्द्रस्य) अङ्कः इव आभाति ।

The face of the doe-eyed lady, covered by the dark border of the saree looks like the moon’s  mark reflected in the deep waters of Yamuna.

स्तनाभोगे पतन् भाति कपोलात्कुटिलोऽलकः ।

शशाङ्कबिम्बतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ॥ १०६ ॥

अन्वयः : कुटिलः अलकः कपोलात् स्तनाभोगे पतन् शशाङ्कबिम्बतः मेरौ लम्बमानः उरगः इव भाति ।

The wavy lock of hair falling on the expanses of the breasts from her cheek looks like a serpent dangling over Meru mountain from the orb of moon. [ The lock of hair looks like a serpent, her face looks like moon, her breasts are like Meru mountains. The poet weaves an imaginary simile!]

- - - - 

Bhamini vilasah-29

भामिनीविलासः-२९

स्मितं नैतत् किन्तु प्रकृतिरमणीयं विकसितम्

मुखं ब्रूते को वा कुसुममिदमुद्यत्परिमलम् ।

स्तनद्वन्द्वं मिथ्या कनकनिभमेतत् फलयुगम्

लता सेयं रम्या भ्रमरकुलनम्या न रमणी ॥ ९० ॥

अन्वयः : एतत् न स्मितम् ; किन्तु प्रकृतिरमणीयं विकसितम् । को वा मुखं ब्रूते? इदम् उद्यत्परिमलं कुसुमम् । स्तनद्वन्द्वं मिथ्या ; एतत् कनकनिभं फलयुगम् । सा इयं न रमणी ; भ्रमर-कुल-नम्या रम्या लता ।

This is not smile; it is a natural blossoming. Who says, “it is face”? It is a flower with enhanced fragrance. It is false to say they are breasts. They are a pair of golden fruits. She is not a lady; she is indeed a beautiful creeper respected by the class of bumble bees. [It is the poet’s way of exaggerating the similarity between a lady and a creeper.] 

संग्रामाङ्गणसंमुखाहतकियद्विश्वंभराधीश्वर-

व्यादीर्णीकृतमध्यभागविवरोन्मीलन्नभोनीलिमा ।

 अङ्गारप्रखरैः करैः कवलयन्नेतन्नभोमण्डलं

मार्तण्डोऽयमुदेति केन पशुना लोके शशाङ्कीकृतः ॥ ९१ ॥

अन्वयः : संग्राम-अंगण-संमुख-आहत-कियत्-विश्वंभर-अधीश्वर-व्यादीर्णीकृत-मध्यभाग-विवर-उन्मीलत्-नभो-नीलिमा अयं मार्तण्डः अंगार-प्रखरैः करैः एतत् नभोमण्डलं कवलयन् उदेति । लोके केन पशुना शशाङ्कीकृतः?

This is the sun rising swallowing this sky with his ember-hot rays (hands). The dark portion is indeed the sky being seen through the central hole punched by countless kings killed in battle. Which animal has dubbed this a moon? [The poet finds the rising moon to be as hot as the sun and he believes that the dark portion of the orb is a hole punched by valorous kings killed in battle. This draws upon a myth that valorous persons killed in battle pierce through the sun and enter their final abode.]

श्यामं सितं च सुदृशो न दृशोः स्वरूपम्

किं तु स्फुटं गरलमेतदथामृतं च ।

नो चेत्कथं निपतनादनयोस्तदैव

मोहं मुदं च नितरां दधते युवानः ॥ ९२ ॥

अन्वयः : श्यामं सितं च सुदृशः दृशोः स्वरूपं न (भवति) । किं तु एतत् गरलम् अथ अमृतं च (इति) स्फुटम् । नो चेत्, युवानः अनयोः निपतनात् तदा एव मोहं मुदं च कथं दधते ।

The darkness and the whiteness in the eyes of women with charming eyes is not their form. Clearly it is poison and ambrosia. Otherwise why will the youth swoon when dark glances fall on them and feel happy when the white glances fall on them? [ It  looks like the poet finds the threatening glances of ladies dark and their endearing glances white !]

अलिर्मृगो वा नेत्रं वा यत्र किञ्चिद्विभासते ।

अरविन्दं मृगाङ्को वा मुखं वेदं मृगीदृशः ॥ ९३ ॥

अन्वयः : यत्र किञ्चित् विभासते, अलिः मृगः व नेत्रं वा? अरविन्दं, मृगाङ्कः,  मृगीदृशः मुखं वा?

Is it a bumble-bee, a deer or the eye which shines there? Is it a lotus, moon or the face of the doe-eyed lady? [ The poet feels confused as to what he sees is an eye of the lady, or a bumble bee on a lotus or a deer-mark on the moon!]

सुविरलमौक्तिकतारे धवलांशुकचन्द्रिकाचमत्कारे ।

वदनपरिपूर्णचन्द्रे सुन्दरि राकासि नात्र सन्देहः ॥ ९४ ॥

अन्वयः : सुन्दरि! सुविरल-मौक्तिक-तारे! धवल-अंशुक-चन्द्रिका-चमत्कारे! वदन-परिपूर्ण चन्द्रे! राका असि, अत्र न सन्देहः ।

O Charming lady! whose distinct gems are the stars, whose white dress is the moonlight and whose face is the full moon, you are the full moon night, there is no doubt.

रूपजला चलनयना नाभ्यावर्ता कचावलिभुजङ्गा ।

मज्जन्ति यत्र सन्तः सेयं तरुणी तरङ्गिणी विषमा ॥ ९५ ॥

अन्वयः : रूपजला चलनयना नाभि-आवर्ता कच-आवलि-भुजङ्गा सा इयं तरुणी विषमा तरङ्गिणी यत्र सन्तः मज्जन्ति ।

Her form is the water, her unsteady eyes (the fish), her navel is the whirlpool, her tresses of hair the snakes, this young lady is a dangerous stream where saintly persons drown.

शोणाधरांशुसम्भिन्नास्तन्वि ते वदनाम्बुजे ।

केसरा इव काशन्ते कान्तदन्तालिकान्तयः ॥ ९५ ॥

अन्वयः : तन्वि! शोण-अधर-अंशु-सम्भिन्नाः कान्त-दन्त-अलि-कान्तयः ते वदन-अम्बुजे केसरा इव काशन्ते ।

Lady of slender limbs! The luster of rows of your elegant teeth shining through the rays of red lips looks like that of stamens of the face-lotus.

दयिते रदनत्विषां मिषादयि तेऽमी विलसन्ति केसराः ।

अपि चालकवेषधारिणो मकरन्दस्पृहयालवोऽलयः ॥ ९७ ॥

अन्वयः : अयि दयिते! ते रदनत्विषां मिषात् अमी केसराः विलसन्ति । अपि च, अलक-वेष-धारिणः अलयः मकरन्द-स्पृहयालवः ।

Dear! In the guise of the luster of teeth, these stamens show themselves off. Besides, bees in the guise of curls on the forehead are coveting the honey of the flower. [This again implies the lotus-like face.]

तया तिलोत्तमीयन्त्या मृगशावकचक्षुषा ।

ममायं मानुषो लोको नाकलोक इवाभवत् ॥ ९८ ॥

अन्वयः : मृग-शावक-चक्षुषा तया तिलोत्तमीयन्त्या मम अयं मानुषः लोकः नाक-लोकः इव अभवत् ।

With the lady of doe-like eyes looking like Tilottama, the apsaras, this world of mine became heaven! [Reference is to Tilottama, one of celestial dancers in the assembly of Indra.]

- - - -